Ένας νέος χώρος μνήμης αφιερωμένος στους πρόσφυγες του 1922 δημιουργείται στην καρδιά της Πανεπιστημιούπολης του ΑΠΘ, συνδέοντας την ιστορία της Θεσσαλονίκης με τη διαδρομή των ανθρώπων που έφτασαν στην Ελλάδα μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή.
Τα αποκαλυπτήρια του μνημείου θα πραγματοποιηθούν την Τετάρτη 30 Σεπτεμβρίου 2026, στις 18:00, στον χώρο κοντά στο Αστεροσκοπείο του Αριστοτελείου. Θα ακολουθήσουν εκδήλωση μνήμης και ανοιχτή συναυλία στην Αίθουσα Τελετών.
Ένας κήπος στον οποίο ο επισκέπτης μπορεί να μπει
Το μνημείο δεν σχεδιάστηκε ως ένα συμβατικό γλυπτό που παρατηρείται από απόσταση. Πρόκειται για έναν κυκλικό μνημειακό κήπο, μέσα στον οποίο ο επισκέπτης μπορεί να περπατήσει, να καθίσει και να σταθεί.
Στο κέντρο βρίσκεται μία ελιά, η οποία συμβολίζει τη μνήμη, τη μακροβιότητα και την αναγέννηση. Οι ρίζες της παραπέμπουν στους δεσμούς των προσφύγων με τις πατρίδες που αναγκάστηκαν να αφήσουν πίσω τους.
Γύρω της αναπτύσσονται δώδεκα ίσοι λίθινοι τομείς, με αναφορές στις αλησμόνητες πατρίδες και σε περιοχές όπως η Ανατολική Θράκη, η Ιωνία, η Καππαδοκία, η Κωνσταντινούπολη, ο Πόντος, η Σμύρνη και η Τραπεζούντα. Η κυκλική διάταξη παραπέμπει παράλληλα στη συνέχεια του χρόνου και της μνήμης.
Στον κεντρικό πυρήνα έχει ενσωματωθεί με διακριτικό τρόπο το δεκαεξάκτινο Αστέρι της Μακεδονίας, ενώ το τοπίο συμπληρώνουν λεβάντα, δενδρολίβανο, θυμάρι, μυρτιά, φασκόμηλο, ρίγανη και άλλα αρωματικά φυτά. Η επιλογή τους επιχειρεί να δημιουργήσει μια περισσότερο βιωματική εμπειρία, ενεργοποιώντας όχι μόνο την όραση αλλά και την όσφρηση και την αφή.
Από τον ξεριζωμό στη νέα ζωή
Μετά τα αποκαλυπτήρια, στις 19:00, η εκδήλωση θα μεταφερθεί στην Αίθουσα Τελετών του ΑΠΘ με τίτλο «Τιμούμε τις ρίζες μας, Στηρίζουμε το μέλλον».
Μετά τον χαιρετισμό του πρύτανη του ΑΠΘ Κυριάκου Αναστασιάδη, ο ομότιμος καθηγητής του ΕΚΠΑ Θάνος Βερέμης θα μιλήσει με θέμα «Η ενσωμάτωση και η προσφορά των προσφύγων του 1922», εξετάζοντας τη συμβολή τους στην ελληνική κοινωνία και στην πορεία της χώρας κατά τον 20ό αιώνα.
Η επιλογή του ΑΠΘ ως χώρου μνήμης έχει και ιδιαίτερο ιστορικό συμβολισμό. Το Πανεπιστήμιο ιδρύθηκε το 1925 και άρχισε να λειτουργεί το 1926, σε μια Θεσσαλονίκη που είχε μετατραπεί σε έναν από τους σημαντικότερους τόπους εγκατάστασης των προσφυγικών πληθυσμών. Το ίδιο το ΑΠΘ έχει επισημάνει ότι τα πρώτα του βήματα συνέπεσαν σε μεγάλο βαθμό με τη διαχείριση του Προσφυγικού Ζητήματος των δεκαετιών του 1920 και του 1930.
Οι Τσαχουρίδηδες στη σκηνή με την «Καθ’ ημάς Ανατολή»
Το πρόγραμμα θα ολοκληρωθεί με μουσική. Το σχήμα «Ψυχή και Σώμα» και οι αδελφοί Κωνσταντίνος και Ματθαίος Τσαχουρίδης θα παρουσιάσουν την επετειακή παράσταση «Η καθ’ ημάς Ανατολή».
Οι δύο μουσικοί είναι πρόσφυγες τέταρτης γενιάς και διδάκτορες του Πανεπιστημίου του Λονδίνου. Το πρόγραμμα αντλεί υλικό από τις μουσικές παραδόσεις της Σμύρνης, της Κωνσταντινούπολης, του Πόντου, της Καππαδοκίας και άλλων περιοχών της Ανατολής, επιχειρώντας να μεταφέρει τη μνήμη από την ιστορική αφήγηση στον ήχο.
Η εκδήλωση και η συναυλία είναι ανοιχτές στο κοινό.
Με το νέο μνημείο, η μνήμη των προσφύγων αποκτά πλέον μια μόνιμη θέση μέσα στην Πανεπιστημιούπολη: όχι μόνο ως ιστορική αναφορά, αλλά ως ένας χώρος στον οποίο φοιτητές, πανεπιστημιακοί και επισκέπτες θα μπορούν καθημερινά να κινούνται και να σταματούν.